Hafıza bozukluğu, düşünme ve günlük yaşam aktivitelerinde ilerleyici gerileme, çeşitli psikiyatrik belirtiler ve davranış bozukluklarıyla karakterize klinik durumlar demans (bunama) olarak adlandırılır. Alzheimer hastalığı, tüm demans türleri içinde en yaygın görülenidir ve demans vakalarının yaklaşık yüzde 60-70'ini oluşturur.
Dünyada yaklaşık her 3 saniyede bir kişide demans gelişmekte, her yıl yaklaşık 10 milyon kişi demans tanısı almaktadır. 2021 yılında 57 milyon demans hastasının yaşadığı dünyamızda bu sayının 2050 yılında 139 milyona yükseleceği tahmin edilmektedir.
Alzheimer hastalığı ve demans ülkemizde de önemli sağlık sorunları arasında yer almaktadır. TÜİK'in 2022 yılı Türkiye Sağlık Araştırması'na göre ülkemizde 65 yaş üzerindeki bireylerde Alzheimer hastalığı görülme sıklığı yüzde 5,5'tir. İlerleyici seyreden ve ölümcül sonuçlar doğuran demans, ortalama yaşam süresinin uzamasıyla birlikte dünyada ölüm nedenleri arasında yedinci sıraya yükselmiştir; aynı zamanda engellilik nedeniyle başkalarına bağımlı hâle gelmenin başlıca nedenlerinden biridir.
Önyargılar hâlâ yaygın
Yalnızca hastaları değil; yakınlarını, bakım verenleri ve toplumu fiziksel, psikolojik, sosyal ve ekonomik açıdan etkileyen önemli bir halk sağlığı sorunu olmasına rağmen, dünyada demansa ilişkin önyargılar sürmekte, toplumda ve hatta sağlık çalışanları arasında bilgi ve farkındalık düzeyi istenen seviyede bulunmamaktadır.
Dünya Alzheimer Raporu 2024'e göre demans genellikle yaşlı bireylerde görülse de yaşlanmanın doğal bir sonucu değildir. Buna karşın toplumun yüzde 80'i, sağlık çalışanlarının ise yaklaşık yüzde 65'i demansı yaşlanmanın doğal bir parçası olarak görmektedir. Aynı rapora göre demansla yaşayan bireylerin yüzde 88'i ayrımcılığa uğradığını belirtmiş, halkın üçte birinden fazlası demans tanısı alması hâlinde bunu gizlemeyi tercih edeceğini ifade etmiştir. Hastaların yaklaşık üçte biri işe gitmeyi bırakmakta, sosyal ortamlardan ve yakın ilişkilerden uzaklaşmakta; bakım verenlerin de yaklaşık yarısı sosyalleşmekten ve sosyal etkinliklerden çekinmektedir.
Bu yılın teması: “Ne Kadar Erken Tanırsanız, O Kadar Fazlasını Yapabilirsiniz”
Hastalığın kişiler ve toplum üzerindeki yıkıcı etkileri ve hastalık hakkındaki yanlış bilgiler nedeniyle 1994 yılından bu yana her yıl 21 Eylül Dünya Alzheimer Günü, 2012 yılından bu yana da Eylül ayının tamamı Dünya Alzheimer Ayı olarak kabul edilmekte, yanlış bilgilerin ve damgalamanın önüne geçmek amacıyla farkındalık çalışmaları yürütülmektedir. Bu yılın teması “Ne Kadar Erken Tanırsanız, O Kadar Fazlasını Yapabilirsiniz: Demans Tanısı Önemlidir” olarak belirlenmiştir. Erken tanı; tedavi seçeneklerinin, destek hizmetlerinin ve geleceğe yönelik planlamanın zamanında yapılabilmesine imkân tanır, demansla yaşayan bireylerin ve ailelerinin yaşam kalitesini korur.
Bilişsel fonksiyon kaybı riski azaltılabilir
Yaş ve genetik yatkınlık değiştirilemese de yapılan çalışmalar, yaşam tarzı düzenlemeleriyle demans vakalarının yaklaşık yüzde 45'inin geciktirilebileceğini veya önlenebileceğini göstermiştir. Bunun için yetersiz fiziksel aktivite, tütün ve tütün ürünü kullanımı, aşırı kilo, sağlıksız beslenme, yüksek tansiyon, diyabet ve yüksek LDL kolesterolün yanı sıra demans riskini artırdığı bilinen depresyon, sosyal izolasyon, işitme ve görme kaybı, düşük eğitim düzeyi, bilişsel olarak pasif yaşam tarzı ve hava kirliliğiyle etkin şekilde mücadele edilmelidir.
Demans erken dönemde fark edilebilir
Hastalık bazı bireylerde hafıza sorunlarından önce duygudurum ve davranış değişiklikleriyle başlayabilir, zamanla ilerleyerek günlük yaşam becerilerini etkiler. Bu belirtileri erken fark etmek, erken tanı açısından hayati önem taşır. Dikkat edilmesi gereken erken belirtiler:
- Yakın zamandaki olayları unutmak
- Eşyaları kaybetmek veya yanlış yerlere koymak
- Araba kullanırken veya yürürken kaybolmak
- Tanıdık yerlerde bile kafa karışıklığı yaşamak
- Zaman kavramını yitirmek
- Problem çözmede ve karar vermede zorlanmak
- Konuşurken doğru kelimeyi bulmakta zorlanmak
- Günlük işleri yapmakta zorlanmak
- Görsel-uzamsal algı bozuklukları yaşamak
- Hafıza sorunları nedeniyle kaygı, öfke veya üzüntü yaşamak
- Kişilik değişiklikleri ve uygunsuz davranışlar
- Sosyal ve mesleki hayattan geri çekilmek
- Başkalarının duygularına karşı duyarsızlık
Demans bulguları yönetilebilir
Demans tanısı almış bireylerde bazı yaşam tarzı düzenlemeleriyle belirtilerin etkisi azaltılabilir:
- Düzenli fiziksel aktivite yapmak
- Sağlıklı ve dengeli beslenmek
- Tütün, tütün ürünleri ve alkol kullanmamak
- Sağlık kontrollerini düzenli olarak yaptırmak
- Günlük işler ve randevular için not alarak hatırlamayı kolaylaştırmak
- Hobileri ve keyif alınan etkinlikleri sürdürmek
- Toplumsal yaşama katılmak, aile ve arkadaşlarla vakit geçirmek
Demansı ve Alzheimer hastalığını daha yakından tanımak ve korunmaya yönelik bilgi edinmek isteyenler, Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan “Demanslı Bireylerde Koruyucu Yaklaşımlar” kitabına Genel Müdürlüğün internet sitesinden ulaşabilir.
65 yaş ve üzeri vatandaşlarımız, kayıtlı oldukları aile hekimliği birimlerinde yapılan Çok Yönlü Yaşlı Değerlendirmesi kapsamında demans açısından da değerlendirilmekte, sorun tespit edilenler ileri sağlık kuruluşlarına yönlendirilerek düzenli olarak takip edilmektedir. Bu vesileyle vatandaşlarımızı Çok Yönlü Yaşlı Değerlendirmesini yaptırmak üzere aile hekimlerine davet ediyor, sağlıklı günler diliyoruz.
Bingöl İl Sağlık Müdürlüğü